Drogie Druhny i Druhowie!

Tym wpisem inaugurujemy na stronie Niepodległej dział „Inspiracje”, w którym znajdziecie przygotowane przez historyków opracowania dotyczące historii Polski i jej drogi do Niepodległości. Niech Wam służą w pracy z Waszymi drużynami i gromadami oraz podczas zdobywania sprawności! Rozpoczynamy tekstem Przewodniczącego ZHR prof. Grzegorza Nowika, który przybliża historię znaków i symboli narodowych.

POLSKIE I MIĘDZYNARODOWE

ZNAKI  I  SYMBOLE

Godło i herb, barwy narodowe, chorągiew Rzeczypospolitej Polskiej i flaga państwowa, hymn oraz znaki Sił Zbrojnych symbolizują Rzeczpospolitą Polską. Zawarte w nich treści stanowią o naszej tożsamości narodowej. Użycie znaków i symboli narodowych oraz znaków i symboli wojskowych nie służy uświetnieniu uroczystości, ale to my oddając najwyższe honory tym znakom i symbolom – czcimy w nich majestat i władze Rzeczypospolitej Polskiej oraz dowództwa i władze wojskowe, zaświadczamy o naszym szacunku  i więziach z historią i tradycją Narodu i Państwa oraz Wojska Polskiego.

Znaki organizacji międzynarodowych są symbolem przynależności i współdziałania Rzeczpospolitej Polskiej i jej Sił Zbrojnych z Organizacją Narodów Zjednoczonych, Unią Europejską oraz Organizacją Sojuszu Północnoatlantyckiego zgodnie z hasłem ojców naszych Za wolność Waszą i naszą. Ich użycie W Siłach Zbrojnych RP jest wyrazem szacunku dla ideałów, w imię których organizacje te zostały utworzone oraz gotowości podjęcia trudu wypełnienia obowiązków spoczywających na nas z tytułu uczestnictwa w nich.

ZNAKI I  SYMBOLE RZECZPOSPOLITEJ POLSKIEJ

GODŁO I  HERB

Godło – orzeł biały (heraldycznie: srebrzysty), herb – orzeł biały (srebrzysty) w czerwonym polu tarczy – były znakami rodowo-dynastycznymi i osobistymi książąt i królów dynastii Piastów, która w X wieku stworzyła Państwo Polskie.

Pierwsze wizerunki orła umieszczane były (do XIII wieku) na monetach, a w formie heraldycznej, na proporcach i chorągwiach oraz na tarczy, orzeł pojawił się w Polsce z na przełomie XII i XIII wieku. Symbolizował królewską godność, był znakiem chwały i majestatu, zwycięstwa i potęgi.

Korona królewska na głowie orła umieszczona została na przełomie XIII i XIV wieku wraz z odrodzeniem pojęcia politycznego ziem „Korony Królestwa Polskiego” oraz zjednoczeniem i odnowieniem Królestwa Polskiego przez Przemysła II i Władysława Łokietka. Od tego czasu orzeł biały (srebrzysty) z głową zwróconą w prawo (dla patrzącego w lewo)[1] ze złocistą koroną, złocistymi szponami i dziobem, umieszczony w czerwonym polu tarczy stał się herbem nie tylko dynastii piastowskiej ale całego Królestwa Polskiego. Od XVI do XVIII wieku na piersiach orła kładziono inicjały imienia królewskiego (S – Sigismundus, SA – Sigismundus Augustus) lub umieszczano rodowy herb króla (Lilie Burbońskie – Henryka Walezego, Trzy Zęby – Stefana Batorego, Snopek – Wazów, Korybut – Michała Korybuta Wiśniowieckiego, Janinę – Jana III Sobieskiego, herb elektorów Saskich – Augusta II i III, Ciołek – Stanisława Augusta Poniatowskiego). Orzeł Biały był też herbem poszczególnych ziem polskich np. Małopolski, a w formie odmienionej (bez korony): Wielkopolski i Mazowsza oraz (w innych barwach) księstw Śląskich.

Od czasu Jagiellonów i unii polsko-litewskiej herb Królestwa Polskiego został zespolony z herbem Litwy – Pogonią – srebrzystym rycerzem na białym koniu w polu czerwonym lub niebieskim. Oba znaki – jako herb Rzeczypospolitej Obojga Narodów – były połączone w tarczy czwórdzielnej w krzyż – naprzemianlegle, z tym że Orzeł Biały umieszczony był w pierwszym (prawym górnym) polu tarczy. Królowie elekcyjni dodawali herb rodowy kładziony w środku tarczy czteropolowej – jak w herbie Królestwa Polskiego.

Po rozbiorach Rzeczpospolitej – Orzeł Biały i Pogoń jako herb suwerennego państwa skazane zostały na polityczny niebyt. Orzeł Biały powrócił w 1807 r. w Księstwie Warszawskim, umieszczony wraz z herbem saskim w tarczy dwudzielnej w słup, a w

1815 r. jako herb Królestwa Polskiego i Wielkiego Księstwa Poznańskiego, utworzonych w miejsce Księstwa Warszawskiego. Podczas Powstania Listopadowego, 19 lutego 1831 r. Sejm przywrócił Herb Rzeczypospolitej, w którym w tarczy dwudzielnej w słup sąsiadowały godła Polski – Orzeł Biały (z prawej) i Litwy – Pogoń (z lewej). Podczas Powstania Styczniowego początkowo używano herbu z czasów Powstania Listopadowego, ale już 18 stycznia 1863 r. Komitet Narodowy – przyszły Rząd Narodowy zmienił herb na trójdzielny – symbolizujący Rzeczpospolitą Trojga Narodów. Do Orła Białego w polu czerwonym (z prawej) i Pogoni w polu niebieskim (z lewej) dodano na dole Michała Archanioła w polu białym – symbolizującego Ziemie Ruskie. Herb ten używany przez Wielką Emigrację uosabiał program odrodzenia i zjednoczenia przedrozbiorowej Rzeczypospolitej, z dodaniem trzeciego Ruskiego (Ukraińskiego) członu państwa.

W latach walk o niepodległość i granice Rzeczypospolitej od 1914 r., używano wszystkich trzech herbów: najczęściej Orła Białego, ale także herbu dwudzielnego z Pogonią (Tymczasowa Rada Stanu i Rada Regencyjna), a najrzadziej – trójdzielnego z Pogonią i Michałem Archaniołem. Sejm Ustawodawczy odrodzonej Rzeczypospolitej Polskiej zatwierdził 1 sierpnia 1919 r. oficjalne wzory herbu i innych znaków państwa, w tym znaków Sił Zbrojnych. Herb państwa nawiązywał do wzoru herbu z czasów Stanisława Augusta Poniatowskiego. Na mocy Rozporządzenia Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej z 13 grudnia 1927 r. wprowadzono nowy wizerunek nawiązujący do wzoru orła Stefana Batorego. Herb ten używany był w Polsce do 1939 r., w Polskim Państwie Podziemnym do 1945 r., a przez władze Rzeczypospolitej na Wychodźstwie aż do 1990 r.

W Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej, Orzeł Biały został pozbawiony korony, co było nie tylko uszczerbieniem pod względem z heraldycznym oraz przerwaniem wielowiekowej tradycji ukoronowanego Orła Białego, jako herbu niepodległego państwa polskiego, ale przede wszystkim wiązało się z powszechnym przekonaniem o niesuwerennym charakterze państwa.

Orzeł Biały w koronie złocistej, towarzyszył ruchom i organizacjom niepodległościowym i opozycyjnym w PRL, towarzyszył ruchowi obywatelskiemu „Solidarność” w czasie jej legalnego i konspiracyjnego działania. Przywrócony ustawą sejmową 9 lutego 1990 r., powrócił także realnie na najwyższych symbolach Rzeczypospolitej Polskiej – na chorągwi i pieczęciach przywiezionych do Polski przez ostatniego Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej na Wychodźstwie – Ryszarda Kaczorowskiego, który 22 grudnia 1990 r. przekazał je na Zamku Królewskim w Warszawie pierwszemu Prezydentowi III Rzeczypospolitej – Lechowi Wałęsie.

BARWY NARODOWE,  CHORĄGIEW  RZECZYPOSPOLITEJ  POLSKIEJ, FLAGA  PAŃSTWOWA, KOKARDA NARODOWA

Polskie barwy narodowe – biała i czerwona są pochodną barw heraldycznych: godła – Orła Białego i czerwonego pola tarczy herbu Rzeczypospolitej Polskiej. Są one uwidocznione na:

chorągwi Rzeczypospolitej Polskiej, czerwonej z Orłem Białym, używanej przez głowę państwa;

flagach państwowych, gdzie mają postać dwóch poziomych pasów równej szerokości, z których górny jest biały a dolny czerwony, co jest syntezą barw herbu Orła Białego na czerwonym polu tarczy;

kokardach narodowych o kształcie rozety z czerwonym „sercem” i białym „otokiem”.

Polskie barwy narodowe – chorągiew Rzeczypospolitej Polskiej, flaga państwowa oraz kokarda narodowa – wywodzą się od chorągwi i proporców używanych od średniowiecza przez książęta i królów polskich. Były to płaty materii osadzone na drzewcu, na których umieszczano herby lub inne znaki osobiste symbolizujące władcę. Książęce i królewskie czerwone chorągwie i proporce ze znakiem Orła Białego, ze względu na osobę panującego, posiadającego władzę zwierzchnią nad wszystkimi ziemiami, stały się z czasem chorągwiami całego Królestwa Polskiego, a tym samym drugim obok herbu znakiem państwowym. Taką rolę spełniła np. podczas bitwy pod Grunwaldem chorągiew Ziemi Krakowskiej.

Po unii Polsko-Litewskiej, podobnie jak w herbie, tak na chorągwi, obok Orła Białego pojawił się znak Pogoni. Barwy chorągwi pozostały niezmienione, ponieważ herb Pogoń posiadał identyczne barwy – biało-czerwone. Takie zestawienie barw – w formie uproszczonej: dwóch pasów – białego na górze i czerwonego na dole widoczne są od przełomu XVI i XVII wieku m.in. na proporcach husarii, a same kopie również malowano spiralnie w biało-czerwone pasy. Używano w tym czasie również odmiennej formy chorągwi złożonej z trzech pasów, dwóch czerwonych – skrajnych i środkowego – białego, z umieszczonym na nim herbem Rzeczypospolitej Obojga Narodów. Barwa czerwona miała odcień karmazynu lub amarantu. Pierwszy z nich miał być szlachetniejszą odmianą czerwieni, drugi uważano za typowy – polski odcień czerwieni.

Inną formą używania polskich barw narodowych, oprócz Orła Białego na chorągwi, przysługującego wyłącznie głowie państwa oraz biało-czerwonych chorągwi i proporców – były (najczęściej) jedwabne, okrągłe, białe kokardy, pochodne o barwy Orła Białego. Umieszczano ja od początku XVIII wieku na nakryciach głowy formacji piechoty. Po reformach Sejmu Wielkiego, wraz z wprowadzeniem jednolitego umundurowania wojska narodowego, kokardę w barwach narodowych wprowadzono na nakrycia głowy wszystkich formacji. W dobie Sejmu Czteroletniego białe kokardy uzupełniano czerwoną wstążką w środku. Białe kokardy noszono także na kapeluszach, rogatywkach i czakach Wojska Polskiego Księstwa Warszawskiego i Królestwa Polskiego, na nich zaś niewielki – krzyż kawalerski – jako znak rycerski.

Zmianę przyniosło Powstanie Listopadowe, podczas którego Sejm 7 lutego 1831 r. podjął uchwałę w sprawie kokardy narodowej, wprowadzając kokardę biało-czerwoną, wywodząca się od barw herbów Królestwa Polskiego i Wielkiego Xięstwa Litewskiego. Był to pierwszy akt prawny, ustanawiający formalnie biel i czerwień barwami narodowymi Rzeczypospolitej, sankcjonujący używane dotychczas zwyczajowo (heraldyczne) barwy, pochodne od herbu Orła Białego i Pogoni umieszczanych w czerwonym polu tarczy herbowej. Barwę czerwoną umieszczono, jako wewnętrzny krąg („serce”) okrągłej białej kokardy, stanowiącej jej „otok”. Biało-czerwone kokardy w barwach narodowych, używane od 1831 r. przez powstańców 1848, 183/64 roku, uczestników polskich demonstracji patriotycznych oraz niepodległościowych organizacji. Z czasem ukształtował się odmienny układ barw w kokardzie narodowej – zewnętrzy krąg był czerwony (jak pole tarczy herbowej), z wewnętrznym kręgiem białym – serce (symbolizującym orła w polu tarczy herbowej). Drugą (starszą odmianę kokard używano wówczas, gdy wewnątrz czerwonego serca przypinano metalowego białego (srebrzystego) orła.

Kokardy narodowe nosili na mundurach Powstańcy Styczniowi, żołnierze-ochotnicy tzw. „Armii Kościuszkowskiej”, tworzonej w Stanach Zjednoczonych z inicjatywy Ignacego Jana Paderewskiego w stulecie śmierci Kościuszki oraz jako znak przynależności do Armii Ochotniczej – żołnierze-ochotnicy wojny z bolszewicką Rosją w 1920 r. Powróciły praktycznie, jako – nie kodyfikowany (choć ustalony przez Sejm w 1831 roku), ale powszechny – znak narodowy po 1990 roku, noszone w dniach świąt narodowych.

Barwy biało-czerwone występowały na chorągwiach, sztandarach, flagach, proporcach i proporczykach, kokardach narodowych, na drukach okolicznościowych, na plakatach i pocztówkach, często w odwróconym porządku – z czerwienią kładzioną w górnym pasie, w różnych odcieniach czerwieni – od karmazynu do amarantu, z przewagą jednak tego ostatniego, choć poprawny był ten pierwszy. Podczas Powstania Styczniowego używano również chorągwi z trzema pasami – czerwonym, niebieskim i białym – pochodnymi tła, wprowadzonego wówczas trójdzielnego herbu Rzeczypospolitej Trojga Narodów. Ostatecznie przyjęła się forma dwóch pasów równej szerokości, z których górny był biały. W takiej postaci barwy narodowe w Polsce Odrodzonej przyjął Sejm Ustawodawczy 1 sierpnia 1919 r. w ustawie o godle (powinno być herbie) i barwach Rzeczypospolitej Polskiej.

Wprowadzono wówczas wzór chorągwi Rzeczypospolitej z Orłem Białym na czerwonym płacie, przysługującej wyłącznie głowie państwa, biało-czerwonej flagi państwowej oraz biało-czerwonej flagi z herbem Rzeczypospolitej dla polskich przedstawicielstw dyplomatycznych oraz handlowej bandery morskiej. Jednocześnie wprowadzono odrębny, ale zgodny polską tradycją, system znaków sił zbrojnych. Korektury do ustanowionych wówczas wzorów wprowadzono 13 grudnia 1927 r., nie naruszając jednak symboliki oraz ustalonych barw znaków.

Według ustawy z 1 sierpnia 1919 r. Chorągiew Rzeczypospolitej przysługiwała Naczelnikowi Państwa, a następnie  Prezydentowi Rzeczypospolitej, podnoszono ją nad siedzibą Prezydenta w Belwederze i na Zamku Królewskim w Warszawie. Użyto jej także podczas zaślubin Polski z Bałtykiem 5 lutego 1920 r. w Pucku, okryto nią podczas pogrzebu trumny Nieznanego Żołnierza, Henryka Sienkiewicza, Juliusza Słowackiego i Józefa Piłsudskiego. W 1927 r. dotychczasowy wzór chorągwi zmieniono zgodnie z nowo wprowadzonym wizerunkiem Orła Białego, a na obwodzie chorągwi dodano wzdłuż jej brzegów srebrzysty wężyk generalski (jako znak zwierzchnictwa głowy państwa nad Siłami Zbrojnymi Rzeczypospolitej) ujęty w dwa srebrzyste lamowania. Pomniejszona chorągiew w formie proporca była umieszczana na samochodzie Prezydenta Rzeczypospolitej, a w Marynarce Wojennej  podnoszona w czasie obecności głowy państwa na okręcie.

Flagami biało-czerwonymi, zatkniętymi m.in. na Monte Cassino i w Berlinie znaczony był szlak bojowy żołnierza polskiego podczas II wojny światowej, biało-czerwone opaski, naszywki i proporczyki nosili żołnierze Polskiego Państwa Podziemnego. Polskie flagi państwowe towarzyszyły wszystkim społecznym, narodowym i niepodległościowym protestom przeciwko narzuconemu Polsce systemowi politycznemu i władzom Polskiej Rzeczpospolitej Ludowej.

W celu pogłębienia i utrwalenia wartości jakie niosą polskie barwy narodowe, w 2004 r. Sejm III Rzeczypospolitej Polskiej ustanowił dzień 2 Maja – Dniem Flagi.

Grzegorz Nowik

 

[1] Znaki, stosowanie do zasad heraldycznych, opisuje się podmiotowo tzn. od strony znaku i osoby trzymającej tarczę. To co dla znaku jest prawe, dla patrzącego (przedmiotowo opisującego znak) jest lewe i odwrotnie.